Doanh nghiệp Việt muốn lớn mạnh thì phải bước ra chuỗi giá trị toàn cầu

Doanh nghiệp vẫn đứng ở khâu giá trị thấp

Tại Diễn đàn Doanh nghiệp 2026 với chủ đề “Doanh nghiệp Việt Nam trên bản đồ kinh tế toàn cầu: Đổi mới để bứt phá”, diễn ra ngày 24/3 tại TP Hồ Chí Minh, nhiều chuyên gia cho rằng, ngành thực phẩm là một trong những lĩnh vực Việt Nam có nhiều lợi thế, nhưng vẫn chưa hình thành được các tập đoàn quy mô lớn trên thị trường quốc tế.

Chuyên gia kinh tế, TS Đinh Thế Hiển cho biết, quy mô thị trường thực phẩm toàn cầu đạt khoảng 10.000 tỷ USD mỗi năm, với sự tham gia của nhiều tập đoàn có doanh thu từ hàng chục đến hàng trăm tỷ USD. Đây là lĩnh vực có nhu cầu ổn định, ít biến động và phù hợp với các quốc gia có lợi thế nông nghiệp như Việt Nam.

Tuy nhiên, so với Thái Lan, quốc gia có nhiều điểm tương đồng về nông nghiệp và xuất khẩu thực phẩm, doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn khoảng cách đáng kể. Trong khi doanh nghiệp Thái Lan đạt doanh thu từ vài tỷ đến hàng chục tỷ USD, doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu mới ở mức vài trăm triệu, đến vài tỷ USD.

Khoảng cách này không chỉ nằm ở quy mô, mà còn phản ánh sự khác biệt về vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu. Hiện doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu tập trung ở các khâu có giá trị gia tăng thấp như trồng trọt, thu mua, sơ chế, chế biến và xuất khẩu, trong khi phần giá trị cao nhất lại thuộc về xây dựng thương hiệu, hệ thống phân phối và khả năng tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng.

TS Đinh Thế Hiển phân tích, trong chuỗi cung ứng thực phẩm toàn cầu, các khâu nguyên liệu và gia công thường có giá trị gia tăng thấp, trong khi phần lợi nhuận lớn tập trung ở khâu thương hiệu và phân phối, có thể chiếm tới 60 - 70% tổng giá trị.

Theo đó, nhiều doanh nghiệp Việt Nam dù có kim ngạch xuất khẩu lớn nhưng lợi nhuận không cao và khó mở rộng quy mô. Ngược lại, các tập đoàn trong khu vực có thể đạt doanh thu hàng tỷ USD nhờ nắm giữ hệ thống phân phối và xây dựng được thương hiệu trên thị trường quốc tế.

Ở góc độ tổng thể nền kinh tế, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Võ Tân Thành cho biết, năm 2026 là năm bản lề tạo đà tăng tốc cho giai đoạn phát triển mới. Sau gần 40 năm đổi mới, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng, với quy mô GDP năm 2025 khoảng 514 tỷ USD, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu khoảng 930 tỷ USD, nằm trong nhóm 20 nền kinh tế có quy mô thương mại lớn nhất thế giới. Việt Nam cũng thuộc nhóm quốc gia có độ mở cao và hội nhập sâu rộng thông qua các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Tuy nhiên, theo ông Thành, trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc và các xu hướng như chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, phát triển bền vững ngày càng chi phối cạnh tranh, doanh nghiệp Việt Nam không thể tiếp tục dựa vào mô hình gia công, xuất khẩu giá trị thấp. Thay vào đó, cần chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên công nghệ, đổi mới sáng tạo, xây dựng thương hiệu và phát triển bền vững. Nếu không nâng vị trí trong chuỗi giá trị, dù xuất khẩu lớn, giá trị giữ lại trong nền kinh tế vẫn thấp và khó hình thành các tập đoàn quy mô toàn cầu.

Áp lực chi phí, vốn và công nghệ

Bên cạnh câu chuyện vị trí trong chuỗi giá trị, nhiều doanh nghiệp hiện vẫn đang đối mặt với các rào cản lớn về chi phí, vốn, công nghệ và logistics, ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh. Ông Võ Tân Thành cho rằng, trong bối cảnh kinh tế thế giới biến động, chi phí logistics tăng cao, rủi ro thị trường và những bất ổn địa chính trị đang tạo áp lực lớn lên hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp dù có đơn hàng nhưng lợi nhuận giảm do chi phí vận chuyển, nguyên liệu và tài chính tăng cao.

Thực tế này cũng được bà Lý Kim Chi, Chủ tịch Hội Lương thực Thực phẩm TP Hồ Chí Minh cho biết, nhiều doanh nghiệp hiện rơi vào trạng thái “vừa sản xuất, vừa lo”, khi các đơn hàng xuất khẩu đã ký, nhưng chi phí vận chuyển tăng mạnh khiến hiệu quả kinh doanh giảm đáng kể. Với các mặt hàng như mì, gạo, bún, miến xuất khẩu qua các tuyến đi qua Trung Đông, doanh nghiệp gần như phải gánh phần lớn chi phí phát sinh từ hãng tàu trong khi đối tác nhập khẩu chia sẻ rất hạn chế.

Theo bà Chi, doanh nghiệp đã ký hợp đồng thì vẫn phải thực hiện, không thể dừng lại, do đó áp lực chi phí và rủi ro thị trường đang đè nặng lên doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ – nhóm có khả năng chống chịu rủi ro còn hạn chế. Vì vậy, để vượt qua giai đoạn này, doanh nghiệp buộc chủ động đàm phán lại điều khoản vận chuyển, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tối ưu chi phí sản xuất, đồng thời tăng tỷ lệ chế biến sâu để nâng giá trị sản phẩm.

Không chỉ chi phí logistics, khả năng tiếp cận vốn và công nghệ cũng là rào cản lớn, đặc biệt với doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ. Bà Nguyễn Hương Quỳnh, Phó Chủ tịch Hội Nữ doanh nhân TP Hồ Chí Minh cho biết, tỷ lệ tiếp cận vốn của nhóm doanh nghiệp này vẫn thấp hơn so với doanh nghiệp do nam giới điều hành, trong khi các startup nữ cũng gặp nhiều khó khăn hơn trong gọi vốn.

Khoảng cách về công nghệ và chuyển đổi số tiếp tục gia tăng khi nhiều doanh nghiệp nhỏ, đặc biệt do phụ nữ làm chủ, còn chậm trong tiếp cận và ứng dụng công nghệ mới như thương mại điện tử, quản trị dữ liệu. Nếu không có chính sách hỗ trợ phù hợp, khoảng cách này có thể tiếp tục nới rộng, ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh dài hạn.

Từ thực tế này, các chuyên gia cho rằng cần có cơ chế hỗ trợ trọng tâm hơn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ, đặc biệt trong tiếp cận vốn, tín dụng dài hạn, chuyển đổi số và xúc tiến thương mại quốc tế.

Về dài hạn, để nâng cao giá trị ngành thực phẩm và hình thành các doanh nghiệp quy mô lớn, doanh nghiệp Việt không chỉ cần nâng cao năng lực sản xuất mà còn phải xây dựng thương hiệu, làm chủ hệ thống phân phối và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Khi giải quyết được các điểm nghẽn về vốn, công nghệ, logistics và thị trường, doanh nghiệp Việt Nam mới có thể bứt phá và nâng cao vị thế trên bản đồ kinh tế toàn cầu.